چه کسانی در بازار آپشن فعالیت می‌کنند؟ دسته‌بندی معامله‌گران اختیار معامله و اهداف آن‌ها

بازار اختیار معامله (Option Market) در اصل با هدف پوشش ریسک (Hedging) ایجاد شد. هدف اولیه این بازار، کاهش ریسک‌های گوناگون، از ریسک‌های نظامی و سیاسی گرفته تا ریسک گزارش‌های خلاف انتظار شرکت‌های بنیادی یا حتی ریسک اشتباه در تحلیل، بوده است.

بنابراین، اصولاً افرادی که وارد این بازار می‌شوند، باید با دیدگاه کاهش ریسک معاملاتشان فعالیت کنند. اما جذابیت سودهای اهرمی و گاهی رویایی که برخی از این ابزارها می‌توانند ایجاد کنند، هر معامله‌گری را وسوسه می‌کند تا بخشی از سرمایه خود را به معاملات پرریسک‌تر در این بازار اختصاص دهد. همین تنوع کاربرد باعث شده تا من در سال‌های گذشته شعار زیر را برای این بازار به کار ببرم:

“اختیار معامله، جعبه ابزاری برای تمام معامله‌گران”

با توجه به تعدد استراتژی‌ها و کارهایی که می‌توان در بازار آپشن انجام داد، ممکن است در بدو ورود دچار سردرگمی شوید. به همین دلیل، سعی کرده‌ام در این مقاله، انواع معامله‌گران در این بازار را دسته‌بندی کنم و نکات مهمی را درباره هر گروه بیان نمایم.

دسته اول: پوشش‌دهندگان ریسک (Hedgers)

همان‌طور که اشاره شد، فلسفه وجودی بازار اختیار معامله، کاهش ریسک است. بنابراین، معامله‌گرانی که در این دسته قرار می‌گیرند، در واقع در حال استفاده صحیح و اصولی از ابزار آپشن هستند.

چرا به پوشش ریسک نیاز داریم؟

فرض کنید شما بر اساس تحلیل خود، اقدام به خرید سهمی مانند «ایران خودرو» (خودرو)، «فولاد مبارکه اصفهان» (فولاد) یا یک صندوق اهرمی (مانند نماد اهرم) می‌کنید. طبیعتاً انتظار شما رشد قیمت این دارایی‌هاست.

اما تجربه ۱۲ ساله من در بورس ایران و فعالیت تخصصی به عنوان مدیر آپشن در کارگزاری پویان، نشان داده که بسیاری از افراد، حتی با تحلیل‌های به‌ظاهر قوی، در اثر یک خرید بدموقع، سرمایه و زندگی خود را نابود کرده‌اند. آیا احتمال ندارد تحلیل شما، دوستتان یا حتی استادتان اشتباه باشد؟ قطعاً احتمال آن وجود دارد. چه بسیار تحلیلگرانی که ادعای قطعیت داشتند و خود و دیگران را متضرر کردند!

پس راه حل چیست؟

قطعا اگر معامله گر حرفه ای باشید اولین پاسخ شما، حد ضرر یا همان استاپ لاس است. من هم کاملا با شما موافقم و حد ضرر اولین سپر دفاعی معامله گران در مقابل ریسکها یا اشتباهات تحلیل است اما چقدر در رعایت حد ضرر موفق هستید؟

چالش‌های «حد ضرر» (Stop Loss) در بورس ایران

اولین سپر دفاعی هر معامله‌گر حرفه‌ای، رعایت حد ضرر است. اما در عمل، بسیاری از معامله‌گران در رعایت آن ناکام می‌مانند.

• (نکته: حتی افراد حرفه‌ای و منضبط نیز گاهی گرفتار تعصب روی یک سهم می‌شوند، حد ضرر خود را مدام جابجا می‌کنند. “اینجا که حد ضرر من خورده نزدیک حمایت بعدی است پس حد ضررم را به کمی پایین تر منتقل می کنم” و یا افراد بنیادکاری که به دلیل تعصبی که روی سهم خاصی دارند نمی خواهند بپذیرند که حد ضرر خورده و با جملات خطرناکی مثل اینکه “این سهم ارزنده است و من هرگز نمیفروشم” و “فقط زمینهای این شرکت دو برابر ارزش بازارش می ارزد و برای بلند مدت نگهداری میکنم” خودشان را گول میزنند و هزاران نمونه دیگر)

اما مشکل بزرگ‌تر زمانی رخ می‌دهد که شما می‌خواهید حد ضرر را رعایت کنید، ولی بازار این اجازه را نمی‌دهد! مشکلاتی مانند:

• قفل شدن در صف فروش به دلیل محدودیت دامنه نوسان (مانند اتفاقات بهمن ۱۴۰۳).

• تغییرات ناگهانی قوانین (مانند ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۲).

• ریسک‌های سیستماتیک و جنگ (مانند تنش‌های خرداد و تیر ۱۴۰۴).

در چنین شرایطی، فرقی نمی‌کند مبتدی باشید یا حرفه‌ای؛ سرمایه شما در بازار گیر می‌کند و شاید تا روزها نتوانید آن را نقد کنید.

راه‌حل چیست؟ بیمه کردن سهام با اختیار فروش (Put Option)

اینجاست که ابزار قدرتمند «اختیار معامله» به کمک شما می‌آید. شما می‌توانید با استفاده از استراتژی «بیمه کردن سهام» (که به نام Married Put نیز شناخته می‌شود)، جلوی بسیاری از این زیان‌های سنگین را بگیرید.

یک مثال واقعی از بیمه سهام: قبل از تنش‌های ۱۲ روزه در خرداد و تیر ۱۴۰۴، من بخش زیادی از سبد خود را به صندوق اهرم اختصاص داده بودم. اما همزمان، با خرید پوت آپشن (اختیار فروش) نماد اهرم، تمام این دارایی را بیمه کردم. با شروع جنگ و ریزش بازار، صندوق اهرم تا زمان بازگشایی در ۷ تیر ۱۴۰۴، بیش از ۱۵ درصد ریزش کرد. اما به دلیل داشتن «بیمه‌نامه»، ما از نظر مالی هیچ ضرر و زیانی ندیدیم و با فروش همزمان اهرم و اختیار فروش آن، سرمایه‌مان حفظ شد.

مزایا و معایب استراتژی بیمه سهام

مزایا:

• جلوگیری از زیان‌های سنگین: حتی در شرایط بحرانی مانند جنگ یا قفل شدن صف فروش، سرمایه شما محافظت می‌شود.

• آرامش روانی بالا: با خیال راحت معامله می‌کنید و نگران نوسانات شدید بازار نیستید، زیرا می‌دانید سهام شما در قیمت مشخصی بیمه شده است.

معایب:

1. هزینه بیمه (Premium): برای خرید اختیار فروش باید مبلغی پرداخت کنید (مثلاً هزینه خرید «طهرم» برای بیمه کردن «اهرم»).

2. محدودیت نمادها: در حال حاضر، امکان بیمه کردن تمام نمادهای بورس ایران وجود ندارد. برای مشاهده لیست نمادهایی که اختیار فروش مناسب دارند، می‌توانید از بخش فیلتر  دیده‌بان سایت نوید آکادمی استفاده کنید.

3. تاریخ سررسید: این بیمه‌نامه‌ها تاریخ انقضا دارند و برای تمدید آن‌ها باید مجددا هزینه پرداخت کنید. (البته می‌توانید آن‌ها را قبل از سررسید در بازار بفروشید).

سوالات متداول درباره بیمه سهام

1. آیا این روش با «اوراق تبعی» یا بیمه سازمان بورس متفاوت است؟ بله، کاملاً متفاوت است. این موضوع را در یک مقاله جداگانه به طور کامل بررسی خواهیم کرد.

2. منظور از پوت آپشن، طهرم، طفلا و طخود چیست؟

• اختیار فروش (Put Option): ابزاری است که با نماد «ط» شروع می‌شود و یکی از کاربردهای اصلی آن، بیمه کردن دارایی پایه است. من به آن «بیمه‌نامه» هم می‌گویم.

• طفلا: نماد اختیار فروش سهم فولاد.

• طخود: نماد اختیار فروش سهم خودرو.

• طهرم: نماد اختیار فروش صندوق اهرمی اهرم.

3. آیا آموزش تخصصی برای بیمه کردن سهام وجود دارد؟ بله، می‌توانید از دوره «بیمه سهام» در مجموعه آموزش‌های «آچار به دست» آکادمی نوید استفاده کنید که به صورت کاملاً عملیاتی و کاربردی این مبحث را آموزش می‌دهد.

4. آیا کاربردهای دیگری برای پوشش ریسک با اختیار معامله وجود دارد؟ بله، تعداد زیادی استراتژی برای پوشش ریسک وجود دارد، اما برای جلوگیری از طولانی شدن این مقاله، فعلاً به همین یک نمونه بسنده می‌کنیم و در آینده با مقالات بیشتری درباره این موضوع صحبت خواهیم کرد.

دسته دوم: معامله‌گران استراتژی‌محور (آربیتراژگیران)

در بازارهای مالی، آربیتراژ (Arbitrage) به معنای کسب سود بدون ریسک از طریق اختلاف قیمت یک دارایی یکسان در دو بازار متفاوت است. برای درک بهتر، فرض کنید یک ماشین‌حساب را از یک دست‌فروش به قیمت ۲ میلیون تومان می‌خرید و بلافاصله همان ماشین‌حساب را در یک بازار لوکس به قیمت ۳ میلیون تومان می‌فروشید. به این سود قطعی، آربیتراژ می‌گویند.

در بازار سهام عادی (اسپات)، شما فقط یک دارایی (مثلاً سهام «شستا») را می‌شناسید. اما در بازار اختیار معامله، در دلِ همان شستا، ده‌ها قرارداد مختلف (ضستاها با قیمت‌های اعمال متفاوت) وجود دارد. معامله‌گر حرفه‌ای آپشن، مانند کسی که بازارهای مختلف یک شهر را می‌شناسد، می‌تواند با ترکیب این قراردادها، حاشیه سودهای جذاب و کم‌ریسکی برای خود بسازد.

البته باید دقت کنیم که در ادبیات علمی آپشن، تمام این روش‌ها لزوماً «آربیتراژ خالص» نیستند؛ بلکه مجموعه‌ای از استراتژی‌های درآمدزا (Income Strategies) هستند که رفتار قیمتی متفاوتی نسبت به بازار یک‌طرفه دارند. در ادامه به بررسی آن‌ها می‌پردازیم.

خلق درآمد ثابت و کم‌ریسک با استراتژی‌های آپشن

تعدد ابزارها در بازار آپشن به شما اجازه می‌دهد کارهای خلاقانه‌ای انجام دهید. یک مثال کاربردی: شما می‌توانید سهمی را در بازار عادی بخرید و همزمان، «اختیار خرید» (Call Option) همان سهم را در بازار آپشن به شخص دیگری بفروشید. با این کار، شما یک جریان درآمدی ایجاد کرده‌اید. به این استراتژی در اصطلاح «کاورد کال» (Covered Call) می‌گویند. اگر این استراتژی به صورت اصولی و حرفه‌ای اجرا شود، می‌تواند جایگزین بسیار جذابی برای صندوق‌های درآمد ثابت باشد. (البته استراتژی‌های دیگری مثل بول کال اسپرد نیز کاربردهای مشابهی دارند که در آموزش های بعدی درمورد آن صحبت میکنم).

مزایای استفاده از استراتژی‌های ترکیبی اختیار معامله

1. کسب سود حتی در صورت اشتباه در تحلیل: در بسیاری از استراتژی‌های آپشن، اگر بازار خلاف جهت تحلیل شما حرکت کند، تا یک حد مشخص (حاشیه امنیت) نه تنها ضرر نمی‌کنید، بلکه سودِ از پیش تعیین‌شده خود را هم دریافت می‌کنید! برای کسی که فقط سهام عادی خریده، این جمله عجیب و غیرقابل‌باور است؛ اما در بازار آپشن، به شرط آموزش اصولی، کاملاً واقعیت دارد.

2. درآمدزایی در بازارهای خنثی (رنج): گاهی تحلیل شما درست است، اما سهم قبل از شروع رشد، هفته‌ها یا ماه‌ها درجا می‌زند. استراتژی‌هایی مثل کاورد کال یا اسپردهای با حاشیه امنیت بالا، این مشکل را حل می‌کنند؛ یعنی حتی اگر سهم درجا بزند، شما به واسطه «گذر زمان»  سود می‌کنید.

3. کسب سود از حرکت‌های انفجاری (بدون اهمیت جهت بازار): فرض کنید بازار منتظر یک خبر مهم (مثل نتایج انتخابات یا رأی یک دادگاه حیاتی برای یک شرکت) است. در این حالت‌ها بازار معمولاً فشرده و بی‌تکلیف می‌شود. با استراتژی‌های آپشن (مثل استرادل یا استرانگل) می‌توانید پوزیشنی بگیرید که اگر با انتشار خبر، بازار حرکت شدیدی (چه به سمت بالا و چه به سمت پایین) انجام داد، شما سود کنید. جهت حرکت مهم نیست، شدت حرکت مهم است.

معایب و ریسک‌های استراتژی‌های آپشن

با وجود جذابیت‌های فراوان، این استراتژی‌ها ظرافت‌ها و ریسک‌های خاص خود را دارند:

• تغییر شرایط زمانی در رویدادهای خبری: در مثال انتظار برای خبر دادگاه یا انتخابات، اگر رویداد مدنظر به تاخیر بیفتد (مثلاً انتخابات به دور دوم کشیده شود)، گذر زمان می‌تواند باعث ضرر شما شود.

• شکسته شدن حاشیه امنیت: فرض کنید روی سهم بنیادینی مثل «فولاد»، یک استراتژی با ۲۰٪ حاشیه امنیت بسته‌اید (یعنی تا ۲۰٪ ریزش سهم، شما همچنان در سود هستید). اما ناگهان یک ریسک سیستماتیک (مثل جنگ یا قوانین خلق‌الساعه) باعث ریزش ۳۰ درصدی سهم می‌شود. در این حالت، به دلیل شکسته شدن حد حمایتی استراتژی، شما وارد ضرر می‌شوید. اینجاست که اهمیت مدیریت سرمایه پررنگ می‌شود.

سوالات متداول

1. آیا بدون تسلط کامل بر تحلیل تکنیکال می‌توان در این استراتژی‌ها موفق شد؟ بله. اگر اجرای صحیح استراتژی‌ها را بیاموزید، ایجاد حاشیه امنیت (مثلاً خطای تحلیل تا ۳۰ درصد) باعث می‌شود حتی با یک تحلیل تکنیکال مبتدی یا متوسط نیز بتوانید سود کسب کنید. البته بدیهی است که تسلط بر تحلیل تکنیکال، کیفیت نقاط ورود شما را ارتقا داده و سودتان را بهینه می‌کند.

(نکته مهم: عدم نیاز به تکنیکال حرفه‌ای فقط مختص این دسته از معامله‌گران است. برای موفقیت در دسته‌های بعدی که در ادامه معرفی می‌کنیم، تحلیل تکنیکال یک نیاز قطعی و حیاتی است).

توجه: برای اینکه این مقاله بیش از حد طولانی و خسته‌کننده نشود، بررسی ۳ دسته بسیار مهم بعدی یعنی «روندگیران»، «نوسان‌گیران» و «قماربازان در بازار آپشن» را در بخش دوم این مقاله (قسمت بعدی) به صورت مفصل و تخصصی بررسی خواهیم کرد. با ما همراه باشید.

✍️ نویسنده: نوید خدایی (مدیر و مدرس آکادمی اقتصادی نوید)
📅 تاریخ انتشار: 1404/11/26

💬 تجربیات یا سوالات خود را در بخش نظرات همین پست بنویسید؛  تیم آکادمی نوید با کمال میل پاسخگوی شما خواهد بود.